Wspaniałości

Zacznijmy od tego, co bezsporne. Trzydzieści lat temu Grzegorz Ciechowski wyprodukował jej „Dziewczynę szamana", a Irena Santor powiedziała „nie zgubmy tej perły". Głos jest fenomenalny — skala, technika, barwa, której w Polsce nie ma druga. Talent prawdziwy. Problem leży gdzie indziej.

Problem to forma, która zjadła treść. W Opolu Steczkowska nie zaśpiewała koncertu — wyreżyserowała pokaz. Im więcej cekinów, dymu i lin, tym mniej słychać, że ten głos nie potrzebuje żadnego z tych rekwizytów. To jak oprawiać brylant w neony.

Dalej język. Na Krajowym Festiwalu Polskiej Piosenki finałowa „Gaja" ma wstawkę po angielsku i „zaklęcia" w pseudosłowiańskim narzeczu, które nie znaczą nic. A sama deklarowała kiedyś, że każdy powinien śpiewać w swoim języku. Ładnie powiedziane — szkoda, że obok własnej deklaracji.

Najmocniejszy dowód przyszedł miesiąc wcześniej. W maju Steczkowska wypuściła ze Skolimem „Mamacitę" — latino-hit o gorącej kobiecie po czterdziestce, sama nazwała ten projekt „mezaliansem". W jednym kwartale oddaje hołd Matce-Ziemi jako kapłanka żywiołów i nagrywa wakacyjny przebój. Oba naraz układają się w brak kompasu przebrany za wszechstronność. I wtedy cała ta duchowość zaczyna pachnieć kostiumem.

Jest jeszcze drobiazg, który zdradza resztę. Kreuje się na słowiańską kapłankę, śpiewa słowiańskie „zaklęcia" — a swój sztandarowy hymn nazywa „Gają", imieniem bogini z mitologii greckiej, nie słowiańskiej. Słowiańska Matka Ziemia ma własne imię: Mokosz. Tyle że Mokosz nie brzmi równie efektownie w eurowizyjnym refrenie. Bierze się to, co ładnie brzmi, nie to, co się ze sobą trzyma.

Bo kim ona dziś właściwie jest? Dziewczyną szamana z płyt Ciechowskiego? Eurowizyjną divą na lince? Kapłanką żywiołów? Mamacitą z letniej playlisty? Po trzydziestu latach wciąż nie wiadomo — i to jest najpoważniejszy zarzut. Nie brak talentu. Nadmiar kostiumów.

Ewa Demarczyk stała na scenie nieruchomo i samym głosem rozdzierała salę na pół. Wielkość czasem nie potrzebuje skrzydeł. Santor prosiła, żeby tej perły nie zgubić. Nikt jej nie zgubił. To perła sama nie potrafi się zdecydować, w której szkatułce chce leżeć.

Na natrętną myśl. Myśl, która wraca, to jak plama z czerwonego wina. Im mocniej trzesz, tym głębiej wchodzi. Babcia nie trze — sypie solą i idzie obrać ziemniaki. Z myślami to samo: nie szoruj jej rozumem o trzeciej w nocy.

Kto cię naprawdę lubi. Na imprezę przyjdzie każdy. Sprawdza się ten, kto zostaje, gdy goście poszli, a w zlewie stoi góra talerzy. Reszta to nie wrogowie — po prostu rosół ich interesował bardziej niż ty.

Na zmartwienie w nocy. O trzeciej nad ranem jest to samo zmartwienie co w południe. Różnica jest w oświetleniu. Rano siada przy stole mniejsze o połowę, w kapciach, i pije z tobą kawę jak człowiek.

Dwa serca tłoczą krew przez skrzela, trzecie rozsyła ją po ciele. Gdy ośmiornica płynie, to trzecie przestaje bić — dlatego woli pełzać. Krew bez tlenu traci błękit i robi się przezroczysta.

Na Wenus doba trwa dłużej niż rok: 243 nasze doby na obrót, 225 na okrążenie Słońca. Banan to botanicznie jagoda, a truskawka nie. Wieża Eiffla latem rośnie nawet o piętnaście centymetrów — zwykła rozszerzalność cieplna.

Zrób to sam: napisz coś sokiem z cytryny i poczekaj, aż wyschnie — kartka jest pusta. Przyłóż ją do żarówki albo ciepłego żelazka, a litery wychodzą brązowe z nicości. Sekret w cukrach, które brązowieją od ciepła wcześniej niż papier. List, który trzeba ogrzać, żeby przeczytać.

Książka. Olga Tokarczuk, „Prowadź swój pług przez kości umarłych" — kryminał, w którym podejrzanymi są sarny, a śledczą starsza pani od astrologii i Williama Blake'a. Agatha Christie spotyka ekologię. Ekranizację Agnieszki Holland znasz jako „Pokot".

Muzyka. Nick Cave & The Bad Seeds, „Ghosteen" (2019) — nagrana po śmierci syna, a brzmi jak światło wpadające pod drzwi. Słuchaj w całości, po ciemku, raz a porządnie.

Film. „Big Fish" Tima Burtona — syn rozdziela prawdę od bajki w opowieściach umierającego ojca. Pointa rozkłada na łopatki: czasem legenda jest prawdziwsza niż fakty.

Serial. „The Leftovers" (HBO) — znika dwa procent ludzkości, a serial nie tłumaczy dlaczego, bo nie o to chodzi. Najlepsza rzecz o wierze, stracie i trwaniu, jaką zrobiła telewizja.

Teatr. Michael Frayn, „Czego nie widać" — komedia o rozsypującym się spektaklu, grana od lat osiemdziesiątych i wiecznie wyprzedana. Sprawdź repertuar w okolicy.

Komiks. Art Spiegelman, „Maus" — Holokaust rysunkiem, w którym Żydzi są myszami, a naziści kotami. Pierwszy komiks z Pulitzerem.

Mamy sto dwadzieścia odcinków i ani jednej nieobecności. Detektyw, który połączy te kropki, dochodzi do jedynego wniosku: oni to kochają. Krytyk, który nie odpuszcza, to fan, który się nie przyznaje.

„The Muppet Show" w 1976 roku nie chciała wziąć żadna amerykańska stacja. Za dziwne. Jim Henson pojechał więc do Anglii i nakręcił najukochańszy program rozrywkowy świata za plecami tych, którzy go nie chcieli. Zbudował teatr, w którym wszystko się sypie — i co tydzień kurtyna i tak szła w górę.

Kermit śpiewał „It's not easy being green" — nie jest łatwo być zielonym, czyli innym. Henson nie obiecywał, że będzie łatwo. Obiecywał, że warto mimo to wyjść na scenę. Kiedy następnym razem Twój wewnętrzny Statler zacznie buczeć, że nic Ci nie wyjdzie, przypomnij sobie, po co naprawdę przyszedł. Najgłośniej krzyczy ten, komu najbardziej zależy.

A były to zdjęcia, jakich wtedy nikt nie robił. Wszyscy fotografowali Nowy Jork w czerni i bieli; Leiter wziął przeterminowany Kodachrome i sfotografował miasto przez zaparowane szyby, w deszczu, przez odbicia w kałużach. Czerwony parasol w śnieżycy. To było malarstwo, które udawało, że jest fotografią.

Gdyby robił to dzisiaj, miałby milion obserwujących i kurs „Znajdź swój kolor w 30 dni". Wtedy miał czynsz i szafę slajdów, których nikt nie chciał. Przełom przyszedł, gdy miał osiemdziesiąt trzy lata: album „Early Color" (2006), który nazywał „swoją małą książeczką". Jego kadry zainspirowały później zdjęcia do „Carol" Todda Haynesa.

To nie jest historia o tym, że talent w końcu zostanie nagrodzony. Czasem nie zostanie. Leiter miał szczęście, że dożył swojego momentu — większość nie dożywa. To historia o facecie, który robił swoje przez pięćdziesiąt lat ciszy nie dlatego, że wiedział, iż przyjdzie nagroda, tylko dlatego, że nie umiał inaczej. Wskazujemy palcem. Nie spieszcie się tak.